Dolegliwość w podróży
Udar cieplny: objawy i pierwsza pomoc
Upał znosi się dobrze aż do momentu, w którym przestaje. Granica między zmęczeniem gorącem a stanem zagrożenia życia przebiega przez jeden objaw: zaburzenia świadomości. Poniżej rozpisujemy, po czym poznać udar cieplny, czym różni się od wyczerpania cieplnego i co zrobić w pierwszych minutach.
Po czym poznać udar cieplny
Po połączeniu bardzo wysokiej temperatury ciała, zwykle powyżej 40 stopni, z zaburzeniami pracy mózgu: splątaniem, bełkotliwą mową, dziwnym zachowaniem, drgawkami albo utratą przytomności. To stan bezpośredniego zagrożenia życia, w którym pierwszą czynnością jest telefon pod numer 112, a drugą natychmiastowe schładzanie.
Granica między przegrzaniem a udarem cieplnym przebiega przez świadomość. W wyczerpaniu cieplnym, czyli łagodniejszej postaci przegrzania, człowiek jest osłabiony, ma zawroty głowy, nudności, bóle głowy, kurcze mięśni i obficie się poci, ale odpowiada logicznie i wie, gdzie jest. W udarze cieplnym kontakt się psuje: pojawia się dezorientacja, agresja, niepokój albo senność przechodząca w śpiączkę.
Jeden szczegół z podręczników bywa mylący. Gorąca, sucha skóra opisuje postać klasyczną, spotykaną najczęściej u osób starszych w czasie fali upałów. U osoby, która przegrzała się w czasie wysiłku, na przykład podczas biegu albo wspinaczki w upale, skóra bywa mokra od potu. Obecność potu nie wyklucza udaru cieplnego i nie jest powodem, by zwlekać z wezwaniem pomocy.
Objawy narastają w ciągu minut do godzin. Zaczyna się od zmęczenia i bólu głowy, potem dochodzi przyspieszony oddech i tętno, zaczerwienienie twarzy, a na końcu zaburzenia świadomości. Osoba w takim stanie zwykle nie ocenia sytuacji trzeźwo i bywa, że sama zapewnia, iż nic jej nie jest.
Dlaczego organizm przestaje się chłodzić
Bo oddawanie ciepła ma swój limit, a przy wysokiej wilgotności pot przestaje parować i traci sens. Gdy produkcja i pochłanianie ciepła przewyższają jego oddawanie, temperatura głęboka rośnie, a powyżej pewnego progu zaczyna uszkadzać białka i błony komórkowe, najszybciej w mózgu, nerkach, wątrobie i mięśniach.
Wilgotność zmienia równanie bardziej niż sama temperatura. Trzydzieści dwa stopnie przy wilgotności powyżej osiemdziesięciu procent obciążają organizm mocniej niż trzydzieści osiem stopni w suchym powietrzu, bo pot spływa, zamiast parować. Do tego dochodzi brak wiatru, ubranie nieprzepuszczające powietrza i wysiłek, który sam w sobie produkuje ciepło.
Odwodnienie zamyka błędne koło: mniej płynów oznacza mniej potu, mniej potu oznacza gorsze chłodzenie. Dlatego biegunka, wymioty i alkohol podnoszą ryzyko przegrzania, choć zwykle kojarzą się wyłącznie z gorszym samopoczuciem. Jeśli walczysz z rozstrojem żołądka w upale, przeczytaj też, co robić przy biegunce na wakacjach, bo nawodnienie robi tu podwójną robotę.
Aklimatyzacja zajmuje od tygodnia do dwóch. W tym czasie organizm zaczyna pocić się wcześniej, obficiej i traci przy tym mniej sodu. Turysta, który drugiego dnia po przylocie rusza na całodniową wycieczkę w tropikach, nie ma jeszcze tej przewagi.
Ryzyko rozkłada się nierówno. Wyższe dotyczy niemowląt i małych dzieci, osób powyżej sześćdziesiątego piątego roku życia, osób z chorobami serca, nerek i płuc, z otyłością oraz z gorączką z innego powodu. Osobną grupę tworzą leki: moczopędne, beta-adrenolityki, preparaty o działaniu przeciwcholinergicznym, część leków przeciwhistaminowych i psychiatrycznych oraz środki pobudzające. Jedne zmniejszają pocenie, inne ograniczają reakcję krążenia na przegrzanie. Zapas i sposób przyjmowania leczenia przewlekłego w upale omawiamy w tekście o zapasie leków przewlekłych na dłuższy wyjazd.
Najbardziej niedoceniane miejsce przegrzania to zaparkowany samochód. Wnętrze nagrzewa się o kilkanaście stopni w kilkanaście minut, a uchylone okno niewiele zmienia. Dziecka ani zwierzęcia nie zostawia się w aucie nawet na chwilę.
Co to zmienia w pierwszej pomocy
Skoro szkody narastają z każdą minutą powyżej progu, liczy się tempo schłodzenia, a nie przeniesienie w cień i czekanie na karetkę z założonymi rękami. Leki przeciwgorączkowe tu nie działają: paracetamol i ibuprofen obniżają temperaturę zaprogramowaną przez ośrodek termoregulacji w przebiegu gorączki, a w udarze cieplnym problem leży gdzie indziej.
Kolejność jest prosta. Dzwonisz pod 112 i mówisz wprost, że podejrzewasz udar cieplny. Przenosisz osobę w cień albo do pomieszczenia z klimatyzacją, zdejmujesz nadmiar odzieży i zaczynasz chłodzić, nie czekając na zespół ratunkowy.
Najskuteczniejszą metodą przy przegrzaniu powysiłkowym jest zanurzenie w zimnej wodzie, jeśli tylko jest to możliwe i bezpieczne. Gdy nie ma wanny ani basenu, polewaj skórę chłodną wodą i intensywnie wachluj albo ustaw wentylator; parowanie odbiera ciepło skutecznie. Zimne, mokre okłady kładzie się na kark, pachy i pachwiny, czyli tam, gdzie duże naczynia biegną blisko powierzchni skóry.
Trzy rzeczy, których się nie robi. Osobie z zaburzeniami świadomości nie podaje się płynów doustnie, bo grozi to zachłyśnięciem. Nie podaje się alkoholu ani leków przeciwgorączkowych, które przy uszkodzeniu wątroby i nerek dokładają obciążenie. Nie przerywa się chłodzenia z powodu drżenia mięśniowego, choć warto o nim powiedzieć dyspozytorowi.
Osobę nieprzytomną, która oddycha, układa się w pozycji bezpiecznej i pilnuje oddechu do przyjazdu pomocy. Wymioty w tej sytuacji są częste, a pozycja na boku chroni drogi oddechowe.
Przy wyczerpaniu cieplnym, czyli gdy świadomość jest zachowana, wystarcza zwykle chłód, odpoczynek w pozycji leżącej z uniesionymi nogami i picie chłodnych płynów z elektrolitami. Brak wyraźnej poprawy po trzydziestu minutach takiego postępowania oznacza kontakt z pomocą medyczną.
Przed wyjazdem w upał
Sprawdź, czy kwalifikujesz się do e-recepty
Konsultacja online dotyczy przygotowania do wyjazdu i kontynuacji leczenia, a nie sytuacji ratunkowej. Przejrzyj listę: jeśli wszystkie punkty się zgadzają, wywiad medyczny zajmie kilka minut.
- nie masz teraz objawów alarmowych z listy poniżej
- chodzi o leczenie już rozpoznane albo o zapas na wyjazd
- znasz nazwę substancji, moc i postać preparatu
- potrafisz wymienić wszystkie przyjmowane leki, także te bez recepty
- nie jesteś w trakcie ostrej infekcji wymagającej badania
Przedmiotem usługi jest konsultacja lekarska, a nie sprzedaż leku. Gdy lekarz odmówi wystawienia recepty z przyczyn medycznych, zwracamy opłatę. Gdy poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi. Podejrzenie udaru cieplnego wymaga wezwania pomocy pod numerem 112, a nie konsultacji zdalnej.
Kiedy dzwonić po pomoc, a kiedy wystarczy chłód i woda
Dzwoń pod 112 zawsze, gdy pojawiają się zaburzenia świadomości albo temperatura ciała przekracza 40 stopni. Osłabienie, zawroty głowy i nudności przy zachowanym logicznym kontakcie zwykle ustępują po schłodzeniu, odpoczynku i nawodnieniu, ale wymagają obserwacji przez najbliższą godzinę.
- Splątanie, dezorientacja, bełkotliwa mowa, dziwne zachowanie, drgawki, utrata przytomności. Najważniejszy pojedynczy objaw. Zmiana zachowania w upale jest wskazaniem do wezwania pomocy, nawet gdy poszkodowany twierdzi, że nic mu nie jest.
- Temperatura ciała powyżej 40 stopni. Zmierzona jakkolwiek, byle szybko. Do przyjazdu zespołu ratunkowego chłodź, nie czekaj.
- Brak poprawy po trzydziestu minutach chłodzenia i pojenia przy wyczerpaniu cieplnym. Sygnał, że mechanizmy regulacji nie nadążają.
- Wymioty uniemożliwiające picie. Bez drogi doustnej nawodnienie wymaga wlewu podanego przez personel medyczny.
- Brak moczu, mocz ciemny jak herbata, silne bóle mięśni. Możliwy rozpad mięśni szkieletowych i uszkodzenie nerek, wymaga badań i leczenia w szpitalu.
- Przegrzanie u niemowlęcia, małego dziecka, kobiety w ciąży albo osoby starszej. W tych grupach postępuje szybciej, a objawy bywają mniej wyraźne. U niemowlęcia zwróć uwagę na senność, brak łez przy płaczu i suchą pieluchę.
- Przegrzanie u osoby przyjmującej leki moczopędne, beta-adrenolityki, preparaty przeciwcholinergiczne albo psychiatryczne. Reakcja organizmu jest wtedy osłabiona, a stan pogarsza się szybciej.
- Przegrzanie z rozległym oparzeniem skóry. Uszkodzona skóra gorzej reguluje temperaturę. Postępowanie przy samym oparzeniu opisaliśmy przy pierwszej pomocy w oparzeniu słonecznym.
Podejrzewasz udar cieplny: dzwoń pod numer 112 i zacznij chłodzić. Numer działa w całej Unii Europejskiej, także z telefonu bez karty SIM i bez środków na koncie. Nie podawaj płynów osobie z zaburzeniami świadomości i nie podawaj leków przeciwgorączkowych.
Co możesz zrobić teraz, żeby nie doszło do przegrzania
Przesuń aktywność poza godziny największego upału, pij regularnie, zanim poczujesz pragnienie, i sprawdź, czy któryś z twoich leków ogranicza pocenie. Te trzy decyzje zapobiegają większości przypadków przegrzania u turystów.
Zaplanuj dzień wokół upału
Zwiedzanie i wysiłek przed dziesiątą i po siedemnastej, w środku dnia cień albo klimatyzacja. Pierwsze dni po przylocie w gorący klimat traktuj ulgowo, bo aklimatyzacja zajmuje od tygodnia do dwóch.
Pij, zanim poczujesz pragnienie
Pragnienie pojawia się z opóźnieniem, zwłaszcza u osób starszych. Przy dużej potliwości sama woda nie wystarcza i przydaje się napój z elektrolitami. Alkohol i duże ilości kawy działają odwrotnie.
Sprawdź listę swoich leków
Preparaty moczopędne, beta-adrenolityki, część leków przeciwhistaminowych i psychiatrycznych oraz środki o działaniu przeciwcholinergicznym zmieniają reakcję organizmu na upał. Nie odstawiaj ich na własną rękę, tylko omów sytuację z lekarzem przed wyjazdem.
Ubierz się pod klimat
Luźne, jasne, przewiewne ubranie, kapelusz z rondem, okulary z filtrem. Ubranie sportowe z materiału nieprzepuszczającego powietrza w upale utrudnia parowanie potu.
Pilnuj osób z grupy ryzyka
Niemowlęta, małe dzieci i seniorzy nie sygnalizują przegrzania wyraźnie. Zwierzęcia ani dziecka nie zostawia się w zaparkowanym samochodzie nawet na kilka minut, przy uchylonym oknie również.
Co spakować, żeby poradzić sobie z upałem, odwodnieniem i oparzeniami, rozpisaliśmy w tekście o tym, co zabrać do apteczki podróżnej. Pozostałe problemy typowe dla wyjazdu zebraliśmy w kategorii dolegliwości w podróży.
Pytania o przegrzanie w podróży
Czym różni się udar cieplny od udaru słonecznego?
Udar słoneczny to postać przegrzania wywołana bezpośrednim działaniem słońca na odkrytą głowę i kark, z bólem głowy, nudnościami i zaczerwienieniem twarzy. Udar cieplny opisuje szerszy mechanizm: przegrzanie całego organizmu, niezależnie od tego, czy słońce świeciło wprost na głowę. Praktyczna różnica jest niewielka, bo postępowanie w obu przypadkach zaczyna się tak samo: chłód, schładzanie i wezwanie pomocy, gdy pojawią się zaburzenia świadomości.
Czy przy udarze cieplnym podać paracetamol albo ibuprofen?
Nie. Leki przeciwgorączkowe obniżają temperaturę wtedy, gdy podnosi ją ośrodek termoregulacji w przebiegu gorączki, a w udarze cieplnym temperatura rośnie z powodu przewagi ciepła nad zdolnością organizmu do jego oddania. Podanie takiego preparatu nie pomoże, a przy uszkodzeniu wątroby i nerek, do którego dochodzi w cięższych przypadkach, dokłada obciążenie. Skuteczne jest wyłącznie fizyczne schładzanie i pomoc medyczna.
Jak szybko i czym trzeba schładzać?
Zacznij natychmiast, jeszcze przed przyjazdem zespołu ratunkowego, bo liczy się każda minuta powyżej progu. Przy przegrzaniu powysiłkowym najlepiej udokumentowaną metodą jest zanurzenie w zimnej wodzie. Gdy nie ma takiej możliwości, polewaj skórę chłodną wodą i intensywnie wachluj lub ustaw wentylator, a zimne, mokre okłady kładź na kark, pachy i pachwiny. Osobie z zaburzeniami świadomości nie podaje się płynów doustnie.
Ile trwa dochodzenie do siebie po przegrzaniu?
Po wyczerpaniu cieplnym większość osób czuje się dobrze po kilku godzinach odpoczynku w chłodzie i nawodnienia, choć osłabienie i ból głowy potrafią utrzymać się do następnego dnia. Po udarze cieplnym rekonwalescencja trwa znacznie dłużej i wymaga leczenia szpitalnego, ponieważ może dojść do uszkodzenia nerek, wątroby i mięśni. Przez kilka tygodni po takim epizodzie tolerancja wysiłku w upale bywa obniżona, więc powrót do aktywności planuje się z lekarzem.
Kto jest najbardziej narażony na przegrzanie w podróży?
Niemowlęta i małe dzieci, osoby powyżej sześćdziesiątego piątego roku życia, osoby z chorobami serca, nerek i płuc, z otyłością oraz kobiety w ciąży. Ryzyko zwiększają też leki: moczopędne, beta-adrenolityki, preparaty o działaniu przeciwcholinergicznym, część leków przeciwhistaminowych i psychiatrycznych oraz środki pobudzające. Dochodzi do tego brak aklimatyzacji w pierwszych dniach po przylocie, wysiłek w środku dnia, alkohol i odwodnienie po biegunce.
Czy przed wyjazdem w gorący klimat mogę załatwić recepty online?
Tak, konsultacja online obejmuje przygotowanie do wyjazdu i kontynuację leczenia przewlekłego. Opisujesz kierunek i termin podróży, choroby przewlekłe oraz wszystkie przyjmowane preparaty, a lekarz ocenia zgłoszenie i weryfikuje historię leczenia w Internetowym Koncie Pacjenta. Konsultacja kosztuje 59,00 zł. Sam udar cieplny nie jest sytuacją do leczenia zdalnego: przy zaburzeniach świadomości dzwoni się pod numer 112.
Powiązane tematy
Cztery teksty, które domykają temat upału i odwodnienia na wyjeździe.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- WHO: International travel and health, zalecenia dla podróżujących
- CDC Yellow Book: Health Information for International Travel
- Główny Inspektorat Sanitarny: komunikaty i zalecenia dla podróżujących
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności i charakterystyki produktów leczniczych
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.