Blog · profilaktyka wyjazdowa
Kleszcze i borelioza: sezon i profilaktyka
Sezon kleszczowy w Polsce trwa dziś znacznie dłużej niż wakacje, a ryzyko rozkłada się inaczej, niż podpowiada intuicja: więcej ukłuć zdarza się na działce i w miejskim parku niż w głębi puszczy. Ten wpis porządkuje kalendarz aktywności pasożytów, pokazuje, co realnie zmniejsza ryzyko, i wyjaśnia, dlaczego szczepienie chroni tylko przed jedną z dwóch chorób, o których tu mowa.
Dlaczego sezon kleszczowy nie kończy się na lipcu
Kleszcze wychodzą na żer, gdy temperatura utrzymuje się powyżej kilku stopni, więc w polskich warunkach ich aktywność zaczyna się przedwiośniem i ciągnie do późnej jesieni, z przerwami na mrozy i na letnią suszę. Planowanie ochrony wyłącznie na lipiec i sierpień zostawia odsłonięte dwa okresy, w których pasożytów jest najwięcej.
Druga rzecz to geografia ryzyka. Statystyki zgłoszeń pokazują, że do ukłucia dochodzi najczęściej w miejscach odwiedzanych codziennie: na obrzeżach lasu, w parku, na łące, w ogrodzie i na działce. Wyprawa w Bieszczady bywa pod tym względem bezpieczniejsza niż tydzień w domku pod miastem, bo na wyprawę ludzie się przygotowują, a na grillowanie u znajomych nie. Pozostałe kłopoty zdrowotne psujące urlop zebraliśmy w kategorii dolegliwości w podróży.
Najważniejsze w skrócie
Sześć zdań, które wystarczą, jeśli dalej nie doczytasz.
Największą aktywność notuje się od kwietnia do czerwca oraz we wrześniu i październiku. W ciepłe zimy pasożyty potrafią żerować także w środku sezonu grzewczego.
Borelioza to zakażenie bakteryjne, leczone antybiotykiem na receptę. Kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus i leczy się objawowo, za to można się przed nim zaszczepić.
Szybkie usunięcie pasożyta obniża ryzyko boreliozy, bo bakterie potrzebują godzin na przemieszczenie. Wirusa nie dotyczy, bo jest w ślinie od pierwszej chwili.
Preparaty zarejestrowane w Polsce dotyczą wyłącznie kleszczowego zapalenia mózgu, mają kategorię Rp i podaje je personel medyczny w punkcie szczepień.
Preparaty z DEET i z ikarydyną to produkty biobójcze albo kosmetyczne, nie leki, więc nie mają kategorii Rp ani OTC. Skuteczność zależy od stężenia i od powtarzania aplikacji.
Kosztuje pięć minut wieczorem, a wychwytuje pasożyta, zanim minie doba żerowania. U dzieci zaczyna się go od głowy i karku.
Kiedy kleszcze są aktywne w ciągu roku
Aktywność zaczyna się, gdy średnia temperatura dobowa przekracza mniej więcej pięć do siedmiu stopni, i kończy, gdy spada poniżej tego progu. W praktyce oznacza to okres od marca do listopada z dwoma wyraźnymi szczytami, wiosennym i jesiennym, oraz z osłabieniem w upalne, suche tygodnie lipca.
Letni dołek myli. Kleszcze nie znikają w sierpniu, tylko schodzą w wilgotniejsze warstwy runa i ograniczają wchodzenie na źdźbła, bo wysychają. Po pierwszym większym deszczu wracają na wysokość, na której czekają na przechodzącego żywiciela. Dlatego sierpniowy spacer po deszczu bywa bardziej ryzykowny niż ten sam spacer w suchy upał.
| Okres | Aktywność | Co to zmienia w planach |
|---|---|---|
| marzec i pierwsza połowa kwietnia | rosnąca | pierwsze ukłucia po zimie, zwykle zaskakują; dobry moment na rozpoczęcie cyklu szczepienia przed sezonem |
| od kwietnia do czerwca | szczyt wiosenny | najwięcej zgłoszeń w roku; ubranie i repelent przy każdym wyjściu w zieleń |
| lipiec i sierpień | zmienna, zależna od wilgoci | po deszczu aktywność wraca; wakacje pod namiotem i biwaki wymagają wieczornego przeglądu ciała |
| wrzesień i październik | szczyt jesienny | grzybobranie i długie spacery w wysokiej trawie; czujność zwykle mniejsza niż wiosną |
| listopad i miesiące zimowe | niska, ale niezerowa | w ciepłe dni powyżej kilku stopni pasożyty wychodzą na żer; ukłucie w grudniu nie jest ewenementem |
Zestawienie opisuje typowy przebieg w warunkach polskich. Konkretny rok zależy od pogody, a lokalne różnice bywają duże, zwłaszcza w rejonach nadmorskich i podgórskich.
Gdzie faktycznie łapie się kleszcze
Na styku terenów o różnej roślinności: na skraju lasu, w wysokiej trawie, wzdłuż ścieżek, na polanach, w zaroślach nad wodą, w parkach miejskich i ogrodach. Pasożyt czeka na roślinności zwykle do wysokości około metra i przyczepia się do przechodzącego ciała, a nie spada z gałęzi.
Wysokość czekania tłumaczy rozkład ukłuć na ciele. U dorosłych są to najczęściej nogi, pachwiny, pas i okolica pod kolanami, u dzieci dodatkowo głowa, kark i okolica za uszami, bo ich wzrost wypada dokładnie na poziomie traw. Pasożyt po przyczepieniu wędruje po skórze i szuka miejsca cienkiego, ciepłego i wilgotnego, co zajmuje mu nawet kilkadziesiąt minut. To okno, w którym można go strzepnąć jeszcze przed wbiciem.
W skali Europy rozkłada się to nierówno tylko w odniesieniu do wirusa. Borelioza występuje praktycznie w całej strefie umiarkowanej półkuli północnej, natomiast kleszczowe zapalenie mózgu ma wyraźne ogniska: kraje bałtyckie, Czechy, Słowacja, Austria, południowe Niemcy, Słowenia, Węgry, Szwajcaria, Szwecja i Finlandia, a w Polsce historycznie najwięcej zachorowań notuje się na Podlasiu oraz w Warmińsko-Mazurskiem. Wyjazd na Mazury czy nad Bałtyk warto więc planować z tym samym namysłem co wyjazd w tropiki, a przygotowania zdrowotne przed podróżą zebraliśmy w dziale szczepienia przed podróżą.
Jest jeszcze droga zakażenia, o której mało kto myśli na wakacjach: wirus kleszczowego zapalenia mózgu przenosi się także przez niepasteryzowane mleko oraz wyroby z mleka kóz, owiec i krów pochodzących z terenów endemicznych. Świeży kozi ser kupiony przy drodze w górach bywa więc źródłem zakażenia u osoby, która żadnego kleszcza na sobie nie widziała.
Borelioza a kleszczowe zapalenie mózgu: co je różni
Borelioza to zakażenie bakteryjne, które leczy się antybiotykiem wydawanym z przepisu lekarza i przed którym nie ma szczepionki dla ludzi. Kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus, leczenie przyczynowe nie istnieje, za to dostępne jest szczepienie i to ono pozostaje jedyną realną ochroną.
Różni je też przebieg. Borelioza zaczyna się najczęściej od powiększającego się rumienia w miejscu ukłucia, czasem od objawów ogólnych bez kataru i kaszlu, a nieleczona przechodzi po tygodniach na układ nerwowy, stawy i rzadziej na serce. Jak wygląda ten pierwszy etap i czym różni się od zwykłego odczynu po ukłuciu, opisaliśmy przy pierwszych objawach boreliozy.
Zakażenie wirusowe ma zwykle przebieg dwufazowy: najpierw kilka dni objawów przypominających grypę, potem kilkudniowa poprawa, a następnie u części chorych druga fala z wysoką gorączką, silnym bólem głowy, sztywnością karku i objawami neurologicznymi. Ta druga faza oznacza zajęcie ośrodkowego układu nerwowego i leczy się ją w szpitalu, objawowo. Powikłania neurologiczne potrafią utrzymywać się miesiącami.
Praktyczny wniosek z tego zestawienia jest jeden: pośpiech przy usuwaniu kleszcza obniża ryzyko boreliozy, ale nie zastępuje szczepienia. Osoba, która wyjmuje pasożyta w piętnaście minut, dalej może zachorować na kleszczowe zapalenie mózgu, bo wirus przenosi się od początku żerowania. Samo postępowanie po ukłuciu rozpisaliśmy krok po kroku w tekście o tym, co robić po ukąszeniu kleszcza.
Co realnie zmniejsza ryzyko, a co jest mitem
Najlepiej udokumentowane są cztery rzeczy: zakryta odzież z nogawkami wpuszczonymi w skarpety, repelent na odsłoniętą skórę, dokładny przegląd całego ciała po powrocie i szybkie usunięcie znalezionego pasożyta. Każda z nich działa niezależnie od pozostałych, więc łączenie ich składa się na ochronę, której nie da żadna pojedyncza metoda.
Ubranie wybieraj jasne, bo na jasnym tle kleszcz jest widoczny jako ciemna kropka, a nimfa wielkości ziarenka maku ginie na wzorzystym materiale bez śladu. Nogawki wpuszczone w skarpety wyglądają nieelegancko i zamykają najczęstszą drogę wędrówki pasożyta w górę ciała. Kapelusz przydaje się dzieciom bardziej niż dorosłym.
Repelenty z DEET oraz z ikarydyną są produktami biobójczymi lub kosmetycznymi, a nie lekami, więc nie mają kategorii dostępności z Rejestru Produktów Leczniczych. Nakłada się je na odsłoniętą skórę i powtarza zgodnie z opisem na opakowaniu, bo działanie słabnie po kilku godzinach, po kąpieli i po spoceniu. Osobną grupą są impregnaty do odzieży z permetryną, których nie nanosi się na skórę. U małych dzieci i w ciąży dobór preparatu warto omówić z lekarzem albo z farmaceutą.
Po powrocie sprawdzasz całe ciało, a nie same nogi: pachwiny, pas, pod pachami, zgięcia kolan, za uszami, kark i skórę głowy. Prysznic pomaga strzepnąć pasożyty jeszcze niewbite. Ubranie wrzucone do suszarki radzi sobie z kleszczami lepiej niż pranie w niskiej temperaturze, bo suche gorące powietrze wysusza je szybciej, niż robi to woda z detergentem.
Z mitów najwięcej szkody robią dwa. Pierwszy: że pasożyt spada z drzewa, przez co ludzie oglądają włosy, a pomijają nogi. Drugi: że kleszcza da się zmusić do wypuszczenia skóry tłuszczem, spirytusem albo ogniem, co wydłuża czas żerowania i skłania go do zwrócenia treści jelita. Trzeci, rzadziej wypowiadany wprost, dotyczy psów i kotów: zwierzę wprowadza pasożyty do domu, a preparaty przeciwkleszczowe dla zwierząt dobiera lekarz weterynarii i nie stosuje się ich u ludzi.
Szczepienie przeciw KZM: dla kogo i kiedy je zacząć
Szczepienie rozważa się u osób przebywających w terenach zielonych w rejonach występowania wirusa, niezależnie od tego, czy jest to praca w lesie, działka, biwak czy urlop w kraju endemicznym. Cykl podstawowy składa się z kilku dawek rozłożonych na miesiące, więc zaczyna się go poza sezonem, zimą lub przedwiośniem, a nie w dniu wyjazdu.
Preparaty zarejestrowane w Polsce mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp i występują w wersji dla dorosłych oraz w wersji dziecięcej. O kwalifikacji, doborze preparatu i terminach kolejnych dawek decyduje lekarz w punkcie szczepień, na podstawie charakterystyki produktu i sytuacji pacjenta. Istnieją schematy przyspieszone dla osób wyjeżdżających w krótkim terminie, ale i one wymagają zaplanowania z wyprzedzeniem.
Ochrona nie jest dożywotnia, więc po cyklu podstawowym podaje się dawki przypominające, a odstępy zależą od wieku i od użytego preparatu. Osoby, które przechodziły cykl kilka lat temu przed jednym wyjazdem, często mają go dziś niedokończonego, i to jest najczęstsza luka, jaką widać w rozmowach przed sezonem.
Czego szczepienie nie zapewnia, wypada powtórzyć: nie chroni przed boreliozą, bo ta jest zakażeniem bakteryjnym. Nie zwalnia też z przeglądu ciała, bo kleszcze przenoszą również inne patogeny. Sam zabieg wykonuje personel medyczny na miejscu, więc zdalna konsultacja może dotyczyć planu i kwalifikacji, ale nie zastąpi wizyty w punkcie szczepień. Jak przebiega u nas teleporada, opisaliśmy w dziale jak to działa.
Praktyczne wnioski
Ochrona przed kleszczami mieści się w kilku nawykach, które nic nie kosztują, i w jednej decyzji medycznej podejmowanej z wyprzedzeniem. Nawyki dotyczą ubrania i wieczornego przeglądu ciała, decyzja dotyczy szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu.
Rozciągnij czujność na cały ciepły rok
Marzec i październik należą do sezonu tak samo jak czerwiec. Po ciepłym weekendzie w środku zimy przegląd ciała również ma sens.
Ubierz się pod teren, nie pod pogodę
Jasne, zakryte ubranie i nogawki w skarpetach na wejście w wysoką trawę. Repelent na odsłoniętą skórę, powtarzany zgodnie z opisem na opakowaniu.
Zrób przegląd tego samego wieczoru
Doba żerowania jest granicą, po której ryzyko boreliozy rośnie. Prysznic i oględziny całego ciała mieszczą się w tym oknie bez wysiłku.
Usuń pasożyta mechanicznie i zapisz datę
Pęseta albo dedykowany haczyk, potem odkażenie i notatka w telefonie. Data wyznacza okno obserwacji, które trwa około miesiąca.
Zaplanuj szczepienie poza sezonem
Cykl podstawowy rozkłada się na miesiące, więc zimą jest na niego czas, a w maju zwykle już nie. Kwalifikację i terminy ustala lekarz w punkcie szczepień.
Zaopatrz apteczkę przed wyjazdem
Preparat odkażający w kategorii OTC, pęseta, opatrunki. Co z tego wymaga recepty, a co kupisz z półki, rozpisaliśmy przy lekach bez recepty i na receptę w podróży.
Powiązane materiały
Trzy teksty, które rozwijają wątki tylko zasygnalizowane w tym wpisie, oraz przegląd całej kategorii.
Pytania o sezon i profilaktykę
Skąd pochodzą dane przytoczone w tym wpisie?
Z zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących zdrowia w podróży, z opracowań Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób na temat boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu, z komunikatów Głównego Inspektoratu Sanitarnego i z rozdziału o chorobach przenoszonych przez stawonogi w CDC Yellow Book. Kategorie dostępności preparatów, czyli podział na Rp i OTC, sprawdzamy w Rejestrze Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL, a nie w materiałach producentów. Pełna lista odnośników znajduje się na końcu wpisu.
Czy szczepienie chroni przed boreliozą?
Nie. Szczepionki dostępne w Polsce chronią przed kleszczowym zapaleniem mózgu, czyli chorobą wirusową, i mają kategorię Rp, więc podaje je personel medyczny w punkcie szczepień. Borelioza jest zakażeniem bakteryjnym i nie ma dopuszczonej do obrotu szczepionki dla ludzi, która by przed nią zabezpieczała; prace nad takim preparatem trwają. Przed boreliozą chronią więc wyłącznie działania mechaniczne: ubranie, repelent, przegląd ciała i szybkie usunięcie kleszcza.
Kiedy z ukłuciem iść do lekarza, a kiedy wystarczy obserwacja?
Samo ukłucie u osoby bez objawów nie wymaga wizyty ani antybiotyku, wystarcza obserwacja miejsca przez około trzydzieści dni. Do lekarza zgłaszasz się, gdy zaczerwienienie powiększa się z dnia na dzień, gdy w ciągu kilku tygodni pojawia się gorączka z bólami mięśni bez kataru i kaszlu albo gdy dochodzą objawy neurologiczne: opadnięcie kącika ust, drętwienie twarzy, silne bóle budzące w nocy. Zasłabnięcie, duszność i ból w klatce piersiowej to wezwanie pomocy pod numerem 112.
Na koniec
Zaplanuj sezon z lekarzem, zanim się zacznie
Zapas leków przewlekłych na wyjazd, pytania o preparaty w apteczce, ocena zmiany skórnej po ukłuciu. Wywiad medyczny zajmuje kilka minut, a lekarz ocenia zgłoszenie i podejmuje decyzję o e-recepcie.
Przedmiotem usługi jest konsultacja lekarska, a nie sprzedaż leku. Lekarz może odmówić wystawienia recepty. Gdy odmowa wynika z przyczyn medycznych, zwracamy opłatę. Gdy lekarz poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi. Objawy neurologiczne po ukłuciu kleszcza wymagają kontaktu z lekarzem na miejscu.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- ECDC: borelioza z Lyme, epidemiologia i zapobieganie
- ECDC: kleszczowe zapalenie mózgu, ogniska występowania w Europie
- WHO: International travel and health, zalecenia dla podróżujących
- CDC Yellow Book: choroby przenoszone przez stawonogi i ochrona przed ukłuciami
- Główny Inspektorat Sanitarny: komunikaty o kleszczach i chorobach odkleszczowych
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności i charakterystyki produktów leczniczych
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoznaniu, rozpoczęciu i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu wykonuje personel medyczny w punkcie szczepień. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.