Blog · Upał i słońce
Oparzenia słoneczne i udar cieplny: jeden dzień, dwa ryzyka
Wracają z tego samego wyjazdu i bywają mylone, choć powstają z zupełnie innego powodu. Jedno jest uszkodzeniem skóry przez promieniowanie, drugie awarią chłodzenia całego organizmu. Ten tekst nie jest instrukcją pierwszej pomocy: pokazuje, jak oba ryzyka rosną i które decyzje podjęte rano decydują o tym, czy w ogóle dojdzie do problemu.
Najważniejsze w skrócie
Sześć zdań, po których łatwiej zaplanować dzień w gorącym klimacie niż po godzinie czytania prognozy.
Dawkę promieniowania opisuje indeks UV, obciążenie cieplne temperatura odczuwalna z uwzględnieniem wilgotności. Wysoki indeks przy chłodnym wietrze w górach i niski indeks w duszną, pochmurną noc to dwa różne zagrożenia.
Rozległe oparzenie pogarsza oddawanie ciepła przez skórę, a odwodnienie po dniu na plaży zmniejsza pocenie. Dlatego drugi dzień urlopu bywa gorszy od pierwszego, mimo krótszej ekspozycji.
W zachodniej Hiszpanii latem słońce stoi najwyżej około wpół do trzeciej czasu urzędowego. Planowanie przerwy według zegarka, a nie według faktycznego położenia słońca, wystawia na najmocniejsze godziny.
Piasek odbija około piętnastu procent promieniowania, piana morska około jednej czwartej, śnieg do osiemdziesięciu procent. Pół metra pod powierzchnią wody dociera nadal blisko połowa dawki z powierzchni.
Doksycyklina, tiazydy, amiodaron i ziele dziurawca zwiększają wrażliwość skóry na światło, a preparaty przeciwcholinergiczne i moczopędne pogarszają chłodzenie. Przegląd leków robi się przed wyjazdem, nie na plaży.
Najpierw pora dnia i cień, potem ubranie, dopiero na końcu kosmetyk. Filtry nie są produktami leczniczymi i nie figurują w Rejestrze Produktów Leczniczych, a ich deklarowana ochrona zakłada ilość, której prawie nikt nie nakłada.
Dwa różne uszkodzenia, jedna ekspozycja
Oparzenie słoneczne powstaje z promieniowania ultrafioletowego i dotyczy naskórka, a przegrzanie z nadmiaru ciepła i dotyczy całego organizmu. Można mieć jedno bez drugiego: dotkliwe oparzenie zdarza się na lodowcu przy pięciu stopniach i wietrze, a udar cieplny w dusznym pokoju bez jednego promienia słońca.
Rozdzielenie tych dwóch rzeczy ma praktyczny sens, bo chroni się przed nimi inaczej. Przed promieniowaniem zasłania cień, tkanina i kosmetyk. Przed ciepłem chroni ruch powietrza, chłodne płyny, mniejsza aktywność i przerwa w klimatyzowanym pomieszczeniu. Parasol plażowy działa tylko na pierwszej liście, wentylator tylko na drugiej.
W typowym dniu urlopowym oba czynniki występują razem i wzajemnie się napędzają. Skóra objęta rozległym rumieniem gorzej oddaje ciepło, bo uszkodzony naskórek traci więcej wody przez parowanie i słabiej reguluje przepływ krwi w skórze. Odwodnienie, do którego dochodzi przy takiej utracie, zmniejsza produkcję potu, a mniejsze pocenie oznacza gorsze chłodzenie. Stąd bierze się obserwacja, że drugi dzień po mocnym spieczeniu bywa cięższy od samego dnia na plaży, choć słońca było mniej.
Trzeci element dokłada przewód pokarmowy. Biegunka i wymioty po zmianie kuchni odwadniają szybciej niż upał, a alkohol i duże ilości kawy działają w tym samym kierunku. Jeżeli zbierze się to w jednym dniu, wystarczy krótki spacer w południe, żeby przekroczyć próg wydolności układu chłodzenia. Postępowanie przy rozstroju żołądka opisaliśmy przy biegunce na wakacjach.
Oparzenie słoneczne: skóra i promieniowanie
- Czynnik sprawczy promieniowanie UVB, w mniejszym stopniu UVA, niezależne od odczuwanej temperatury
- Kiedy widać zaczerwienienie narasta godzinami, szczyt zwykle dopiero następnego dnia
- Co chroni cień w godzinach szczytu, gęsta tkanina, kapelusz, filtr nakładany w odpowiedniej ilości
- Czego nie chroni chmury przepuszczają znaczną część promieniowania, woda i wiatr chłodzą, ale dawki nie zmniejszają
- Ślad po czasie łuszczenie, świąd, przebarwienia, a przy powtarzanych oparzeniach trwałe skutki dla skóry
Przegrzanie: bilans cieplny całego ciała
- Czynnik sprawczy nadmiar ciepła z otoczenia i z wysiłku przy ograniczonym oddawaniu go na zewnątrz
- Kiedy widać objawy narastają w ciągu minut do godzin, często w trakcie ekspozycji, nie po niej
- Co chroni przewiew, zwilżanie skóry, nawodnienie z elektrolitami, przerwa w chłodzie, mniejsza aktywność
- Czego nie chroni filtr przeciwsłoneczny, parasol nad rozgrzanym leżakiem, zimny napój wypity raz na pięć godzin
- Ślad po czasie osłabienie utrzymujące się kilka dni, a w cięższych przypadkach uszkodzenie nerek i mięśni
Szczegółowe postępowanie w obu sytuacjach rozpisaliśmy osobno: przy pierwszej pomocy w oparzeniu słonecznym oraz przy objawach udaru cieplnego. Ten tekst zajmuje się tym, co dzieje się wcześniej.
Indeks UV i temperatura odczuwalna: dwie liczby, wokół których układa się dzień
Indeks UV mówi, jak szybko uszkodzi się skóra, a temperatura odczuwalna, uwzględniająca wilgotność, jak szybko zabraknie chłodzenia. Obie liczby są w większości aplikacji pogodowych i obie zmieniają plan dnia bardziej niż sama prognoza temperatury.
Skala indeksu zaczyna się od zera i nie ma sztywnego końca. Od wartości trzech zaleca się ochronę, od ośmiu mówi się o poziomie bardzo wysokim, a powyżej jedenastu o ekstremalnym, spotykanym w tropikach i wysoko w górach. W polskie lipcowe południe indeks sięga zwykle siedmiu lub ośmiu, na Wyspach Kanaryjskich bywa dwucyfrowy przez większą część roku.
Godziny szczytu wyznacza południe słoneczne, a nie zegarek. Hiszpania używa czasu środkowoeuropejskiego, choć leży na długości geograficznej bliższej Londynowi, więc latem słońce stoi tam najwyżej około wpół do trzeciej po południu. Turysta chowający się do cienia o dwunastej i wracający na plażę o czternastej trafia dokładnie w najmocniejsze pasmo. Ta sama pułapka działa w Portugalii i w zachodniej Francji.
Otoczenie potrafi podwoić dawkę. Suchy piasek odbija około piętnastu procent promieniowania, piana morska około jednej czwartej, a świeży śnieg do osiemdziesięciu procent, co tłumaczy oparzenia na nartach przy mrozie. Wysokość dokłada od dziesięciu do kilkunastu procent na każdy kilometr. Zanurzenie nie chroni: pół metra pod powierzchnią wody promieniowanie zachowuje blisko połowę natężenia z powierzchni, a mokra skóra piecze potem tak samo.
Z ciepłem sprawa wygląda inaczej, bo liczy się nie sam termometr, ale zdolność potu do parowania. Trzydzieści stopni w suchym powietrzu Andaluzji obciąża organizm zupełnie inaczej niż trzydzieści stopni przy dużej wilgotności w Azji Południowo-Wschodniej, gdzie pot spływa, zamiast odbierać ciepło. Dlatego prognoza podająca samą temperaturę bywa mylącym drogowskazem, a bardziej użyteczna jest temperatura odczuwalna.
Osobno patrzy się na noc, o czym w rozmowach o upale prawie się nie wspomina. Organizm nadrabia bilans cieplny wtedy, gdy temperatura spadnie na tyle, by pozwolić na regenerację. Gdy nocą utrzymuje się powyżej dwudziestu kilku stopni, a pokój nie ma klimatyzacji ani przewiewu, kolejny dzień zaczyna się z gorszej pozycji. W czasie fal upałów to właśnie noce bez ochłodzenia odpowiadają za znaczną część problemów zdrowotnych, zwłaszcza u osób starszych.
Leki, które zmieniają reakcję na słońce i na upał
Część leków przyjmowanych na stałe sprawia, że skóra oparza się przy mniejszej dawce promieniowania, a inna część ogranicza pocenie i reakcję krążenia na przegrzanie. Nie odstawia się ich na własną rękę przed wyjazdem, tylko planuje ekspozycję inaczej, po rozmowie z lekarzem.
Mechanizmy są dwa i lepiej ich nie mieszać. Fototoksyczność i fotoalergia dotyczą skóry: substancja pochłania promieniowanie i uruchamia odczyn, który wygląda jak nieproporcjonalnie mocne oparzenie, czasem z pęcherzami, ograniczone do miejsc odsłoniętych. Wpływ na termoregulację dotyczy całego organizmu: preparaty o działaniu przeciwcholinergicznym zmniejszają pocenie, moczopędne obniżają objętość krwi krążącej i zapas wody, beta-adrenolityki ograniczają odpowiedź serca na przegrzanie.
Poniżej najczęstsze pozycje spotykane u podróżnych, razem z kategorią dostępności z Rejestru Produktów Leczniczych.
| Grupa | Substancja i postać | Co zmienia w upale | Kategoria |
|---|---|---|---|
| Antybiotyki tetracyklinowe | doksycyklina 100 mg, kapsułki i tabletki | silne reakcje fototoksyczne; ta sama substancja bywa używana w profilaktyce przeciwmalarycznej, więc problem dotyczy akurat osób jadących w słoneczne rejony | Rp |
| Leki moczopędne | hydrochlorotiazyd, zwykle w preparatach złożonych na nadciśnienie | nadwrażliwość na światło oraz większa utrata wody i sodu, czyli mniejszy zapas na pocenie | Rp |
| Leki przeciwarytmiczne | amiodaron 200 mg, tabletki | wyraźna fototoksyczność, przy długim stosowaniu także przebarwienia odsłoniętej skóry | Rp |
| Leki przeciwzapalne | ibuprofen 200 mg i 400 mg | opisywane reakcje fotoalergiczne, częściej po preparatach nakładanych na skórę niż po tabletkach | OTC |
| Leki przeciwzapalne | ibuprofen 600 mg, tabletki powlekane | ta sama substancja w wyższej mocy trafia już do innej kategorii dostępności | Rp |
| Preparaty roślinne | ziele dziurawca w tabletkach, ziołach do zaparzania i płynach doustnych | klasyczny fotouczulacz, kupowany bez recepty i przez to najczęściej pomijany w wywiadzie | OTC |
| Starsze leki przeciwhistaminowe | klemastyna, tabletki i syrop | działanie przeciwcholinergiczne ogranicza pocenie, a więc główny mechanizm chłodzenia | Rp |
| Nowsze leki przeciwhistaminowe | cetyryzyna 10 mg, tabletki powlekane | mniejszy wpływ na pocenie niż preparaty starszej generacji, częsty wybór na wyjazd | OTC |
Zestawienie ma charakter informacyjny i nie zawiera dawkowania. Kategorie pochodzą z Rejestru Produktów Leczniczych prowadzonego przez URPL i pokazują rzecz, która myli pacjentów: ta sama substancja występuje w dwóch kategoriach, bo o dostępności decyduje moc, postać i wielkość opakowania. Lista nie jest pełna, a informacja o nadwrażliwości na światło znajduje się w ulotce każdego preparatu w punkcie o ostrzeżeniach.
Praktyczny wniosek jest prosty: przegląd leków robi się przed wylotem, razem z decyzją o zapasie. Jeżeli lekarz uzna, że któryś preparat wymaga zmiany pory przyjmowania albo ostrzejszej ochrony skóry, dowiesz się o tym w Polsce, a nie w aptece, w której nie rozpoznajesz nazw handlowych. Jak przygotować zapas na dłuższy wyjazd, opisaliśmy przy lekach przewlekłych na dłuższy wyjazd, a przebieg samej konsultacji w dziale jak to działa.
Przed wyjazdem w gorący klimat
Sprawdź, czy kwalifikujesz się do e-recepty
Konsultacja online dotyczy planowego przygotowania do wyjazdu i kontynuacji rozpoczętego leczenia, a nie sytuacji ratunkowej. Opisujesz kierunek, choroby przewlekłe i wszystkie przyjmowane preparaty, a lekarz ocenia zgłoszenie, sprawdza historię leczenia w Internetowym Koncie Pacjenta i podejmuje decyzję.
- chodzi o zapas na wyjazd albo o leczenie już rozpoznane
- znasz nazwę substancji, moc i postać preparatu
- wymienisz wszystkie leki, także te bez recepty i preparaty roślinne
- nie masz teraz objawów wymagających badania na miejscu
- wiesz, na ile dni potrzebujesz zapasu, licząc z zapasem na opóźniony powrót
Przedmiotem usługi jest konsultacja lekarska, a nie sprzedaż leku. Lekarz może odmówić wystawienia recepty. Gdy odmowa wynika z przyczyn medycznych, zwracamy opłatę. Gdy lekarz poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi. Podejrzenie udaru cieplnego oraz rozległe oparzenie z pęcherzami wymagają pomocy na miejscu, a przy zaburzeniach świadomości numeru 112.
Kto obrywa najmocniej i dlaczego objawy bywają mylące
Największe ryzyko dotyczy niemowląt, osób powyżej sześćdziesiątego piątego roku życia, kobiet w ciąży, osób z chorobami serca, nerek i płuc oraz tych, które pracują lub trenują w upale. W skrajnych grupach wiekowych objawy przegrzania rzadko wyglądają podręcznikowo, przez co bywają brane za zmęczenie podróżą.
U małego dziecka proporcje działają na niekorzyść: powierzchnia ciała w stosunku do masy jest większa, więc nagrzewa się szybciej, a gruczoły potowe pracują mniej wydajnie niż u dorosłego. Do tego dochodzi brak sygnału. Niemowlę nie powie, że jest mu gorąco; zrobi się senne, przestanie moczyć pieluchę i będzie płakać bez łez. Przed ukończeniem pół roku dziecko trzyma się poza zasięgiem bezpośredniego słońca, a listę rzeczy przydatnych na taki wyjazd zebraliśmy przy apteczce na wakacje z dzieckiem.
U seniora zawodzi pragnienie, które pojawia się później i słabiej niż u osoby młodej, oraz pocenie, które z wiekiem traci wydajność. Nakłada się na to lista leków z poprzedniej sekcji i choroby przewlekłe. Najbardziej mylącym objawem jest zmiana zachowania: rozdrażnienie, senność, plątanie faktów. Rodzina tłumaczy to podróżą albo wiekiem, a to bywa pierwszy sygnał przegrzania i powód do wezwania pomocy.
Osobną, często pomijaną grupą są ludzie młodzi i wytrenowani. Przegrzanie powysiłkowe rozwija się u nich w ciągu godziny biegu, wspinaczki albo pracy fizycznej, przy skórze mokrej od potu, co przeczy obrazowi gorącej i suchej skóry z podręczników. Sportowiec zwykle też dłużej ignoruje sygnały, bo jest przyzwyczajony do przekraczania granicy zmęczenia.
W ciąży rośnie ciepłota ciała i objętość krwi krążącej, a tolerancja upału spada. Do tego dochodzą ograniczenia w doborze leków, więc profilaktyka staje się ważniejsza od leczenia. Osoby o jasnej karnacji, z licznymi znamionami, po przeszczepieniu narządu albo leczone lekami immunosupresyjnymi mają z kolei wyraźnie obniżony próg oparzenia i wymagają ostrzejszej ochrony przed samym promieniowaniem.
Ostatni czynnik dotyczy wszystkich i wygasa sam: aklimatyzacja. Pierwsze dni po przylocie w gorący klimat organizm znosi najgorzej, bo nie zdążył przestawić pocenia i gospodarki sodem. Całodniowa wycieczka zaplanowana na drugi dzień urlopu jest więc obciążeniem, którego ten sam człowiek po tygodniu nawet nie zauważy.
Co realnie zmniejsza dawkę: cień, tkanina, filtr, woda
Kolejność skuteczności jest odwrotna do popularności: najwięcej daje przesunięcie aktywności poza godziny szczytu, potem ubranie, a filtr przeciwsłoneczny jest ostatnią warstwą, nie pierwszą. Przy przegrzaniu decyduje ruch powietrza, zwilżanie skóry i regularne picie, a nie kosmetyk.
Cień działa najprościej i nic nie kosztuje, ale ma jedno ograniczenie: promieniowanie odbite od piasku i wody dociera pod parasol. Dlatego pod parasolem obowiązuje ubranie i filtr, a nie sama obecność w cieniu. W upale parasol nie robi natomiast nic dla bilansu cieplnego, bo temperatura i wilgotność pod nim są takie same jak obok.
Tkanina bywa niedoceniana, choć chroni najbardziej przewidywalnie. Sucha, ciemniejsza i gęsto tkana daje wyraźnie lepszą osłonę niż jasna i cienka, a ta sama koszulka po zmoczeniu przepuszcza znacznie więcej promieniowania. Odzież sprzedawana z parametrem UPF ma tę ochronę zmierzoną. Kapelusz z szerokim rondem zasłania uszy, kark i nos, czyli miejsca, w których oparzenia zdarzają się najczęściej, a okulary z filtrem chronią rogówkę i skórę powiek.
Z filtrem problem nie polega na jakości preparatu, tylko na ilości. Deklarowany wskaźnik ochrony mierzy się przy dwóch miligramach na centymetr kwadratowy skóry, co dla dorosłego w stroju kąpielowym oznacza mniej więcej trzydzieści mililitrów na jedno pełne posmarowanie, czyli około dwóch łyżek stołowych. Badania zużycia pokazują, że w praktyce nakłada się od jednej czwartej do połowy tej ilości, a wtedy faktyczna ochrona spada znacznie poniżej liczby z opakowania. Preparat rozprowadza się na kilkanaście minut przed wyjściem i powtarza mniej więcej co dwie godziny oraz po każdej kąpieli i wytarciu ręcznikiem.
Dwie rzeczy o samych filtrach, o których rzadko się mówi. W Unii Europejskiej są kosmetykami, a nie produktami leczniczymi, więc nie znajdziesz ich w Rejestrze Produktów Leczniczych i nie mają charakterystyki produktu leczniczego. Określenie wodoodporny nie znaczy też, że ochrona utrzymuje się bez końca: badanie sprawdza zachowanie części deklarowanej ochrony po dwóch kąpielach po dwadzieścia minut, a wersja bardzo wodoodporna po czterech. Po dłuższym pływaniu preparat nakłada się ponownie niezależnie od napisu.
Po stronie cieplnej najlepiej działa połączenie wilgoci z ruchem powietrza, bo to parowanie odbiera ciepło. Zwilżona skóra plus wentylator albo przewiew chłodzą skuteczniej niż każde z tych rozwiązań osobno. Jest jednak granica: przy bardzo wysokiej temperaturze powietrza sam nawiew gorącego powietrza na suchą skórę przestaje pomagać, więc wentylator ma sens razem ze zwilżaniem albo z chłodniejszym pomieszczeniem. Do tego regularne picie, elektrolity przy dużej potliwości oraz ograniczenie alkoholu, który w upale odwadnia i zaburza ocenę własnego stanu.
Praktyczne wnioski
Sześć decyzji, które zmniejszają oba ryzyka naraz i mieszczą się w zwykłym dniu urlopu.
- Sprawdzaj dwie liczby, nie jednąIndeks UV planuje ochronę skóry, temperatura odczuwalna planuje wysiłek i przerwy. Obie są w aplikacji pogodowej, obie zajmują pięć sekund rano.
- Przesuwaj aktywność, nie skracaj jejZwiedzanie i sport przed dziesiątą oraz po siedemnastej, w środku dnia cień albo klimatyzacja. Pamiętaj o przesunięciu południa słonecznego w Hiszpanii i Portugalii.
- Przejrzyj leki przed wylotemDoksycyklina, tiazydy, amiodaron, dziurawiec i preparaty przeciwcholinergiczne zmieniają reakcję na słońce lub upał. Odstawianie ich na własną rękę jest gorszym pomysłem niż zmiana planu dnia.
- Nakładaj filtr w takiej ilości, jaką zakłada badanieOkoło dwóch łyżek stołowych na całe ciało dorosłego, powtórka co dwie godziny i po każdej kąpieli. Filtr jest uzupełnieniem cienia i ubrania, nie ich zamiennikiem.
- Pilnuj nawodnienia i nocyPij regularnie, zanim poczujesz pragnienie, dodaj elektrolity przy dużej potliwości, a nocleg wybieraj z możliwością przewietrzenia. Noc bez ochłodzenia przenosi obciążenie na kolejny dzień.
- Miej plan na osoby z grupy ryzykaNiemowlę, senior, kobieta w ciąży i osoba z chorobą przewlekłą potrzebują pilnowania z zewnątrz, bo sygnalizują przegrzanie najsłabiej. Dziecka ani zwierzęcia nie zostawia się w zaparkowanym samochodzie.
Jeżeli wyjazd obejmuje Europę, sprawdź jeszcze zakres opieki na miejscu. Karta wystarcza do publicznej przychodni, ale nie pokrywa prywatnej kliniki w kurorcie ani transportu do kraju, a te dwie pozycje ważą najwięcej. Oba rozwiązania porównaliśmy w tekście o karcie EKUZ i prywatnym ubezpieczeniu turystycznym. Co ma sens załatwić przed wylotem po stronie szczepień i profilaktyki, zebraliśmy w dziale szczepienia i profilaktyka przed wyjazdem.
Powiązane materiały
Cztery teksty, w których rozpisaliśmy poszczególne wątki tego wpisu.
Pytania o słońce i upał na wyjeździe
Czy można się przegrzać, siedząc cały dzień pod parasolem?
Tak i zdarza się to częściej, niż wynikałoby z rozmów po urlopie. Parasol zasłania promieniowanie, ale nie obniża temperatury powietrza ani jego wilgotności, a to one decydują o tym, czy pot zdąży wyparować. Osoba siedząca w bezruchu w dusznym cieniu, popijająca alkohol i nieszukająca chłodniejszego miejsca, przegrzewa się mimo braku jednego zaczerwienionego centymetra skóry. Cień chroni skórę, przewiew i chłodne płyny chronią organizm.
Filtr przeciwsłoneczny chroni też przed udarem cieplnym?
Nie. Filtr ogranicza dawkę promieniowania docierającą do naskórka i zmniejsza ryzyko oparzenia, natomiast nie ma wpływu na bilans cieplny organizmu. Przegrzanie zależy od temperatury, wilgotności, wysiłku, ubrania i nawodnienia, a nie od tego, czym posmarowałeś ramiona. Filtr o wysokim wskaźniku ochrony bywa nawet mylącym sygnałem, bo pozwala zostać na słońcu dłużej, a wtedy rośnie obciążenie cieplne.
Wracam z plaży czerwony i mam dreszcze. To gorączka czy oparzenie?
Dreszcze i uczucie zimna przy rozległym oparzeniu słonecznym mieszczą się w obrazie ogólnoustrojowej reakcji zapalnej i same w sobie nie muszą oznaczać infekcji. Sygnałem do kontaktu z lekarzem jest jednak połączenie ich z gorączką, wymiotami, silnym osłabieniem, zawrotami głowy albo splątaniem, bo wtedy w grę wchodzi także przegrzanie i odwodnienie. Zaburzenia świadomości u osoby po całym dniu w upale to wskazanie do numeru 112, bez czekania na poprawę.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- WHO: promieniowanie ultrafioletowe, globalny indeks UV i zalecenia dotyczące ochrony
- WHO: International travel and health, zalecenia dla podróżujących
- CDC Yellow Book: Health Information for International Travel, rozdział o zagrożeniach środowiskowych
- IMGW: prognoza indeksu UV i ostrzeżenia meteorologiczne
- Główny Inspektorat Sanitarny: komunikaty dotyczące upałów i bezpieczeństwa w podróży
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności i charakterystyki produktów leczniczych
- pacjent.gov.pl: e-recepta i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta, a żadnego leku przyjmowanego na stałe nie odstawia się przed wyjazdem samodzielnie. Zaburzenia świadomości u osoby przebywającej w upale to stan nagłego zagrożenia życia. W takiej sytuacji zadzwoń pod numer 112.