Blog · leczenie w podróży
Zmiana stref czasowych a przyjmowanie leków
Przelot przez kilka stref robi z doby coś, czego nie przewiduje żadna ulotka: skraca ją albo wydłuża o kilka godzin. Przy witaminie nie ma to znaczenia, przy insulinie, leku przeciwpadaczkowym czy przeciwkrzepliwym ma znaczenie duże. Ten tekst pokazuje, jak ułożyć harmonogram dawek na czas przelotu i pierwsze dni na miejscu.
Najważniejsze w skrócie
Przy locie na wschód doba się skraca, więc kolejna dawka wypada wcześniej, niż wynikałoby z odstępu. Przy locie na zachód doba się wydłuża i między dawkami robi się luka. Dla większości preparatów to bez znaczenia, dla części decyduje o bezpieczeństwie, dlatego plan ustala się przed wylotem, a nie w samolocie.
Organizm reaguje na czas między dawkami. Wskazówka zegarka jest tylko sposobem jego odmierzania.
Lot z Warszawy do Azji zabiera kilka godzin z doby. Trzymanie się miejscowych godzin oznacza skrócone odstępy.
Lot do Ameryki dokłada godziny. Bez korekty powstaje luka, która przy części leków obniża ich działanie.
Albo pozostajesz przy czasie polskim do końca wyjazdu, albo przesuwasz pory stopniowo według wcześniej ustalonego planu.
Podwojenie dawki po to, żeby wrócić do rozkładu, jest częstszą przyczyną kłopotów niż samo pominięcie.
Kartka albo notatka w telefonie z godzinami dla każdego dnia przelotu. Zmęczenie po locie psuje pamięć skuteczniej, niż się wydaje.
Doba, która się skraca albo wydłuża
Podróż na wschód sprawia, że dzień przylotu ma mniej niż dwadzieścia cztery godziny, a podróż na zachód, że ma ich więcej. Jeśli po wylądowaniu od razu przejdziesz na miejscowe godziny, odstęp między dawkami skróci się lub wydłuży dokładnie o różnicę stref.
Przykład bez podawania dawek: lecisz z Warszawy do miejsca oddalonego o sześć stref na wschód. Poranną dawkę bierzesz w Polsce, a następna, według miejscowego poranka, wypadnie sześć godzin wcześniej, niż wynikałoby z rytmu domowego. Przy leku o szerokim marginesie bezpieczeństwa to bez znaczenia. Przy leku, którego stężenie musi być stabilne, oznacza to chwilowe nałożenie się dawek.
Przy locie na zachód sytuacja się odwraca. Dzień się rozciąga, a między dawkami powstaje kilkugodzinna dziura. Przy lekach przeciwpadaczkowych czy przeciwkrzepliwych to strona, na której traci się ochronę, dlatego bywa uznawana za bardziej ryzykowną niż nadmiar.
Do tego dochodzi rzecz osobna: schematy powiązane z posiłkami i ze snem. Preparaty przyjmowane na czczo, przed snem albo z głównym posiłkiem tracą swój punkt odniesienia, kiedy posiłki podawane są według rozkładu linii lotniczej, a sen rozsypuje się na kilka drzemek. Zaburzenie samego rytmu dobowego opisaliśmy szerzej przy aklimatyzacji po zmianie stref czasowych.
Leki, przy których odstęp naprawdę ma znaczenie
Wrażliwe są przede wszystkim insulina i pozostałe leki przeciwcukrzycowe, preparaty przeciwpadaczkowe, przeciwkrzepliwe, immunosupresyjne po przeszczepie oraz antykoncepcja hormonalna. Dla większości pozostałych grup przesunięcie o kilka godzin nie zmienia działania, ale rozstrzyga o tym ulotka konkretnego preparatu, a nie ogólna zasada.
| Grupa | Dlaczego odstęp ma znaczenie | Co ustalić przed wylotem |
|---|---|---|
| Insulina i leki przeciwcukrzycowe | zmiana pór posiłków i wysiłku zmienia zapotrzebowanie, ryzyko niedocukrzenia rośnie | pisemny plan na dzień przelotu, częstsze pomiary, zapas na hipoglikemię pod ręką |
| Leki przeciwpadaczkowe | stabilne stężenie decyduje o ochronie przed napadem | harmonogram godzinowy na czas lotu i pierwsze doby po przylocie |
| Leki przeciwkrzepliwe | przerwa osłabia działanie, nadmiar zwiększa ryzyko krwawienia | stała pora doby, ustalenie sposobu korekty i terminu kontroli |
| Leki immunosupresyjne po przeszczepie | wąski margines między działaniem a toksycznością | plan uzgodniony z ośrodkiem transplantacyjnym, bez samodzielnych zmian |
| Antykoncepcja hormonalna | tolerancja opóźnienia różni się między preparatami i bywa wąska | sprawdzenie ulotki, rozważenie dodatkowego zabezpieczenia w dniach przelotu |
| Hormony tarczycy | przyjmowane na czczo, z odstępem od posiłku i od części preparatów | wybór stałej pory, która da się utrzymać także po przylocie |
| Leki obniżające ciśnienie i moczopędne | upał i odwodnienie nasilają ich działanie | omówienie sytuacji, w których pojawiają się zawroty głowy przy wstawaniu |
| Profilaktyka przeciwmalaryczna | schemat zaczyna się przed wyjazdem i kończy dopiero po powrocie | ustalenie stałej pory dnia i pilnowanie ciągłości przyjmowania |
| Preparaty doraźne: przeciwbólowe, przeciwalergiczne | brak sztywnego rytmu, liczy się maksymalna liczba przyjęć na dobę | zwykle wystarczy pilnowanie odstępu z ulotki |
Zestawienie ma charakter poglądowy. O sposobie przesunięcia pór przyjmowania konkretnego leku decyduje lekarz prowadzący na podstawie przebiegu leczenia i charakterystyki produktu leczniczego.
Zostać przy czasie polskim czy przesuwać stopniowo
Przy krótkim wyjeździe i przy lekach wrażliwych prościej zostać przy czasie polskim: odstępy pozostają nietknięte, a jedyną niedogodnością jest dawka wypadająca w środku miejscowej nocy. Przy dłuższym pobycie sensowniejsze bywa stopniowe przesuwanie pory o godzinę lub dwie na dobę, aż do lokalnego rytmu.
Wariant pierwszy sprawdza się na wyjazdach do trzech dni oraz wszędzie tam, gdzie odstęp jest ważniejszy od wygody. Ustawiasz w telefonie drugi zegar z czasem polskim i alarmy według niego. Bierzesz lek o właściwej porze domowej, nawet gdy lokalnie jest trzecia w nocy. Zaleta: zero kombinowania. Wada: kilka nocnych pobudek.
Wariant drugi ma sens przy pobycie tygodniowym i dłuższym. Przesuwasz porę stopniowo, w tempie ustalonym z lekarzem, aż trafisz w wygodną godzinę miejscową. Można też zacząć przesuwanie jeszcze w Polsce, kilka dni przed wylotem, i przylecieć z rozkładem częściowo dopasowanym.
Jest wariant trzeci, którego nie polecamy bez konsultacji: jednorazowe przeskoczenie na miejscowe godziny zaraz po przylocie. Przy preparatach o szerokim marginesie bezpieczeństwa bywa nieszkodliwy, przy pozostałych oznacza jedną dobę z odstępem skróconym albo wydłużonym o pełną różnicę stref. Właśnie ta doba bywa problematyczna.
Niezależnie od wariantu zabierz zapas leków z rezerwą i trzymaj go przy sobie w kabinie. Co powinno znaleźć się w bagażu poza leczeniem przewlekłym, rozpisaliśmy w porównaniu apteczki podstawowej i rozszerzonej.
Recepta przed wyjazdem
Wypełnij formularz medyczny w 3 minuty
Opisujesz kierunek i termin wyjazdu, choroby przewlekłe oraz wszystkie przyjmowane preparaty. Lekarz ocenia zgłoszenie, sprawdza historię leczenia w Internetowym Koncie Pacjenta i przy pozytywnej decyzji wystawia e-receptę. Kod przychodzi na e-mail, lek odbierasz w dowolnej aptece w Polsce.
Przedmiotem usługi jest konsultacja lekarska. Gdy lekarz odmówi wystawienia recepty z przyczyn medycznych, zwracamy opłatę. Gdy poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi. Konsultacja online nie zastępuje wizyty u lekarza prowadzącego przy zmianie schematu leczenia.
Czego nie robić na własną rękę
Nie podwajaj dawki, żeby nadrobić rozkład, nie pomijaj jej dlatego, że wypada zbyt wcześnie, i nie zmieniaj sposobu podawania insuliny bez ustaleń z lekarzem. Większość kłopotów w podróży bierze się z korekt wprowadzanych samodzielnie po locie, przy dużym zmęczeniu.
- Podwajanie dawki po pominięciu. Postępowanie przy pominiętym przyjęciu opisuje ulotka konkretnego preparatu i bywa różne dla różnych leków. Domyślne dołożenie drugiej dawki jest złym pomysłem szczególnie przy lekach przeciwkrzepliwych i przeciwcukrzycowych.
- Pomijanie dawki, bo wypada za wcześnie. Przy locie na wschód kusi, żeby po prostu opuścić jedno przyjęcie. Przy leczeniu przeciwpadaczkowym albo po przeszczepie to decyzja o skutkach poważniejszych niż samo skrócenie odstępu.
- Samodzielna zmiana insuliny bazowej. Wymaga planu z lekarzem, uwzględniającego długość lotu, kierunek, posiłki i aktywność. Pomiary robi się wtedy częściej niż w domu.
- Poleganie na pamięci. Po nocnym locie zmęczenie zaburza kontrolę nad rutyną. Alarmy z opisem preparatu i zapisany plan na kartce działają lepiej niż mocne przekonanie, że się dopilnuje.
- Przerywanie profilaktyki po wylądowaniu w Polsce. Część schematów kończy się dopiero po powrocie i skrócenie ich niweczy sens wcześniejszego przyjmowania.
- Zostawianie leków w bagażu rejestrowanym. Przy przesuwaniu harmonogramu potrzebujesz preparatu w dowolnym momencie lotu, także w trakcie przesiadki, więc jedzie z Tobą w kabinie.
Objawy, przy których nie czeka się do rana: utrata przytomności, drgawki, silne niedocukrzenie, duszność, ból w klatce piersiowej, ból i obrzęk jednej łydki po długim locie. W Unii Europejskiej numer alarmowy to 112. Poza nią sprawdź lokalny numer przed wyjazdem i zapisz go w telefonie.
Jak przygotować plan z lekarzem przed wylotem
Przynieś na konsultację cztery informacje: pełną listę preparatów z mocami, godziny wylotu i lądowania w obu kierunkach, różnicę stref oraz długość pobytu. Z tego lekarz ułoży harmonogram na dzień przelotu i pierwsze doby na miejscu.
Zbierz listę i godziny
Nazwa międzynarodowa, moc, postać i aktualna pora przyjmowania każdego preparatu. Dopisz suplementy i preparaty bez recepty, bo one też bywają źródłem interakcji.
Podaj trasę, nie tylko kraj
Liczba stref, kierunek, długość lotu i przesiadki. Trasa z jedną długą przesiadką układa się inaczej niż lot bezpośredni o tej samej różnicy czasu.
Poproś o harmonogram na piśmie
Godzina po godzinie, na dzień przelotu i dwie kolejne doby, wraz z zasadą postępowania przy pominiętej dawce. Zdjęcie takiej kartki zostaje w telefonie i w chmurze.
Domknij zapas i formalności
Sprawdź, czy leku wystarczy na cały pobyt z rezerwą, i czy potrzebujesz zaświadczenia przy preparatach płynnych, wstrzykiwaczach albo lekach kontrolowanych. Przebieg zdalnej konsultacji opisaliśmy w dziale jak to działa.
Praktyczne wnioski
Przy zmianie stref czasowych pilnujesz odstępów, nie godzin na zegarze, a sposób przesunięcia ustalasz przed wylotem. Wybór między czasem polskim a stopniową adaptacją zależy od długości pobytu i od tego, jak wrażliwy jest Twój lek.
- Sprawdź, czy któryś z Twoich preparatów należy do grup wrażliwych na porę przyjmowania.
- Przy krótkim wyjeździe zostań przy czasie polskim i ustaw alarmy według drugiego zegara w telefonie.
- Przy dłuższym pobycie przesuwaj porę stopniowo, w tempie uzgodnionym z lekarzem.
- Miej harmonogram zapisany, a nie zapamiętany, razem z zasadą postępowania przy pominiętej dawce.
- Leki i sprzęt wieź w kabinie, z zapasem większym niż długość wyjazdu.
- Dokończ po powrocie schematy, które kończą się dopiero w domu, i wróć do polskich pór stopniowo.
Jeżeli dopiero kompletujesz wyposażenie na wyjazd, zacznij od działu apteczka podróżna, w którym zebraliśmy listy dopasowane do kierunku i składu rodziny.
Co dalej: powiązane materiały
Materiały, które domykają temat leczenia w czasie podróży.
Trzy pytania, które dostajemy najczęściej
Na czym opierają się te zalecenia?
Na zaleceniach Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących zdrowia w podróży, na rozdziałach CDC Yellow Book poświęconych podróżującym z chorobami przewlekłymi oraz na charakterystykach produktów leczniczych, w których producent podaje warunki stosowania konkretnego preparatu. Tekst opisuje zasady ogólne i nie zastępuje planu ustalonego indywidualnie przez lekarza prowadzącego.
Kiedy harmonogram leków trzeba ustalić z lekarzem, a nie samodzielnie?
Zawsze przy insulinie i innych lekach przeciwcukrzycowych, przy lekach przeciwpadaczkowych, przeciwkrzepliwych, immunosupresyjnych po przeszczepie oraz przy terapiach o wąskim marginesie bezpieczeństwa. Samodzielnie można przesunąć porę preparatów, przy których kilkugodzinne odchylenie nie zmienia działania, na przykład witamin czy leków przyjmowanych doraźnie. Gdy masz wątpliwość, do której grupy należy Twój lek, potraktuj go jak wrażliwy.
Gdzie sprawdzę zasady dla mojego konkretnego leku?
W ulotce dołączonej do opakowania i w charakterystyce produktu leczniczego dostępnej w Rejestrze Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL. Znajdziesz tam pory przyjmowania, zalecenia dotyczące posiłków oraz postępowanie przy pominiętej dawce. Interpretację tych zapisów w kontekście podróży przez kilka stref czasowych omawia się z lekarzem albo z farmaceutą.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- WHO: International travel and health, zalecenia dla podróżujących
- CDC Yellow Book: Health Information for International Travel
- Główny Inspektorat Sanitarny: komunikaty i zalecenia dla podróżujących
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności i charakterystyki produktów leczniczych
- pacjent.gov.pl: e-recepta, Internetowe Konto Pacjenta i realizacja recepty
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.